CHAD a praca i funkcjonowanie

Zdolność do pracy nie jest pytaniem zero-jedynkowym

Choroba dwubiegunowa przebiega epizodami, a między nimi bywają długie okresy pełnego funkcjonowania. Zdolność do pracy zmienia się więc w czasie i pytanie o nią sensownie zadaje się w odniesieniu do konkretnego momentu, a nie do rozpoznania jako takiego.

Z tego wynika praktyczny wniosek: planowanie zawodowe przy tej chorobie polega nie na wyborze między pracą a jej brakiem, lecz na dobraniu takich warunków, które nie pracują przeciwko leczeniu. Część z tych warunków da się negocjować, część nie, a rozróżnienie ich jest pierwszym krokiem.

Obraz samej choroby i to, jak przebiegają jej epizody, opisujemy na stronie o chorobie afektywnej dwubiegunowej.

Które cechy pracy uderzają w rytm

Mechanizm stojący za pierwszymi trzema wierszami opisujemy szerzej w tekście o rytmie dobowym w chorobie dwubiegunowej. Nie każdy z tych czynników da się z pracy usunąć, natomiast każdy da się zgłosić lekarzowi jako element, który zwiększa ryzyko i wymaga uwzględnienia w planie leczenia.

Hipomania bywa zawodowo najbardziej kosztowna

Depresja jest widoczna: spada tempo, rosną zaległości, ktoś prędzej czy później pyta, co się dzieje. Hipomania działa odwrotnie - przez pierwsze dni wygląda jak wzrost formy i bywa nagradzana przez otoczenie zawodowe.

Straty pojawiają się dopiero później i są innego rodzaju: rozpoczęte projekty bez zakończenia, zobowiązania podjęte w tempie uniemożliwiającym ich realizację, konflikt z przełożonym po rozmowie prowadzonej z nadmierną pewnością siebie, decyzja finansowa podjęta w jeden wieczór. Część z nich jest odwracalna, część nie.

Dlatego okres wyraźnie podwyższonej energii warto traktować w pracy tak samo ostrożnie jak okres obniżonego nastroju: odkładać decyzje o skutkach długoterminowych i konsultować je z kimś, kto zna sytuację. Sygnały poprzedzające ten okres opisujemy przy rozpoznawaniu epizodu maniakalnego.

Czy mówić o rozpoznaniu w pracy

Nie ma tu jednej dobrej odpowiedzi i nie powinno być jej też w poradniku. Informacja o zdrowiu należy do pacjenta i to on decyduje, komu ją przekazuje. Warto natomiast rozdzielić dwie rzeczy, które w rozmowach zlewają się w jedno.

Pierwsza to rozpoznanie, czyli nazwa choroby. Druga to potrzeby wynikające z leczenia: stałe godziny, możliwość wyjścia na badania kontrolne, unikanie nocek. O drugiej da się rozmawiać bez ujawniania pierwszej i dla wielu osób jest to rozwiązanie wystarczające.

Decyzja o ujawnieniu bywa nieodwracalna, więc rozsądniej podejmować ją w okresie stabilnym niż w trakcie pogorszenia. To także jest temat, który warto omówić z lekarzem prowadzącym, bo zna przebieg choroby i realia jej leczenia.

Powrót do pracy po epizodzie

Powrót bezpośrednio po ustąpieniu objawów, w pełnym wymiarze i z pełnym obciążeniem, jest częstym źródłem kolejnego pogorszenia. Objawy ustępują wcześniej niż wraca wydolność, a różnica między jednym a drugim bywa liczona w tygodniach.

W praktyce pomaga stopniowanie: najpierw odtworzenie rytmu dnia, potem powrót do obowiązków w węższym zakresie, a dopiero na końcu zadania najbardziej obciążające. Kiedy i w jakim tempie, ustala się z lekarzem prowadzącym, który ocenia stan i decyduje o zdolności do pracy.

Osobnym elementem powrotu jest uporządkowanie tego, co epizod zostawił po sobie: zaległości, relacji, czasem zobowiązań finansowych. To bywa trudniejsze niż same objawy i jest jedną z częstszych przyczyn odstawienia leczenia z frustracji. O tym, dlaczego przerwanie terapii jest ryzykowne, piszemy przy odstawianiu stabilizatorów nastroju.

Co realnie ułatwia utrzymanie pracy

• Stałe godziny snu i wstawania, także w dni wolne. Najprostszy element, najczęściej zaniedbywany.
• Ciągłość leczenia, czyli brak przerw wynikających z tego, że skończyło się opakowanie w tygodniu bez wizyty.
• Terminy badań kontrolnych wpisane w kalendarz tak samo jak spotkania zawodowe.
• Jedna osoba w otoczeniu, która zna sytuację i ma prawo powiedzieć, że coś się zmienia.
• Odkładanie decyzji nieodwracalnych w każdym okresie odbiegającym od normy, w obie strony.

Żaden z tych punktów nie jest spektakularny i żaden nie zastępuje leczenia. Razem odpowiadają jednak za większość różnicy między przebiegiem, który daje się pogodzić z pracą, a przebiegiem, który regularnie ją przerywa.

Najczęstsze pytania