Rola stabilizatorów nastroju w chorobie dwubiegunowej

Po co lek, skoro epizod minął

Choroba afektywna dwubiegunowa przebiega epizodami, a między nimi bywają miesiące, w których człowiek funkcjonuje bez żadnych objawów. Właśnie te okresy są powodem, dla którego leczenie budzi wątpliwości: skoro jest dobrze, to po co lek. Odpowiedź brzmi, że leczenie ma dwa osobne cele i tylko jeden z nich widać gołym okiem.

Pierwszy cel to opanowanie epizodu, który trwa teraz. Drugi to zmniejszenie prawdopodobieństwa następnego. Stabilizator pracuje głównie nad drugim, a efektem jego pracy jest zdarzenie, które nie nastąpiło. Trudno to odczuć i jeszcze trudniej docenić, dlatego skuteczna profilaktyka bywa mylona z leczeniem zbędnym.

Obraz samej choroby, podział na typ I i II oraz to, jak wyglądają poszczególne epizody, opisujemy osobno na stronie o chorobie afektywnej dwubiegunowej. Ten tekst zaczyna się w miejscu, w którym tamta strona się kończy: co dzieje się z leczeniem, gdy objawów już nie ma.

Faza ostra i profilaktyka to dwa różne zadania

W fazie ostrej liczy się przerwanie epizodu, a wybór leku zależy przede wszystkim od tego, w którą stronę choroba właśnie odchyliła nastrój. Inaczej prowadzi się manię, inaczej epizod depresyjny w przebiegu choroby dwubiegunowej. Horyzont jest krótki, a skuteczność ocenia się po tym, czy objawy ustępują.

W profilaktyce zmienia się prawie wszystko poza nazwą leku. Znaczenie zyskuje tolerancja, bo lek ma być przyjmowany latami, oraz choroby współistniejące i wyniki badań kontrolnych. Skuteczności nie da się ocenić po tygodniu, bo miarą jest liczba i ciężkość nawrotów rozłożona w czasie.

Ta sama substancja może pełnić obie role albo tylko jedną z nich. Które leki bywają używane w chorobie dwubiegunowej i na który biegun działają, zebraliśmy w zestawieniu stabilizatorów nastroju. Nie każdy lek z tej listy nadaje się do każdego zadania i to jest jeden z powodów, dla których leczenie bywa zmieniane mimo braku objawów.

Dlaczego mówi się o latach, a nie o tygodniach

Ryzyko nawrotu nie znika w dniu, w którym ustępują objawy. Utrzymuje się w tle i to właśnie ono jest przedmiotem leczenia profilaktycznego. Z perspektywy pacjenta wygląda to nienaturalnie: przyjmuje lek na coś, czego nie ma.

Drugi powód jest praktyczny. Efekt profilaktyczny ocenia się przez porównanie kolejnych miesięcy i lat z tym, jak choroba przebiegała wcześniej. Po kilku tygodniach nie ma czego porównywać, więc przedwczesna zmiana leku zaciera obraz i zaczyna cały rachunek od nowa.

O tym, jak długo leczenie ma trwać, decyduje lekarz na podstawie przebiegu konkretnej choroby: ile epizodów było, jak ciężkie, jakie zostawiły konsekwencje w pracy, finansach i relacjach. Nie istnieje jeden termin dobry dla wszystkich, a próba wyznaczenia go z góry jest częstym źródłem nieporozumień między pacjentem a lekarzem.

Co się dzieje, gdy leczenie zostaje przerwane

Leczenie najczęściej urywa się nie w kryzysie, tylko wtedy, gdy jest dobrze. Kolejne spokojne miesiące działają jak dowód, że lek nie jest już potrzebny, a każde działanie niepożądane waży wtedy więcej niż korzyść, której nie widać.

Nagłe przerwanie jest przy tym gorsze niż planowe zakończenie. W przypadku litu opisano nawroty następujące szybko po odstawieniu, a przy lekach przeciwdrgawkowych używanych w psychiatrii nagła przerwa niesie własne ryzyko. Dlatego zakończenie leczenia planuje się z wyprzedzeniem i rozkłada w czasie, a nie podejmuje w tygodniu, w którym skończyło się opakowanie. Sam przebieg takiej decyzji opisujemy przy odstawianiu stabilizatorów nastroju.

Jeżeli lek przeszkadza, to jest to informacja dla lekarza, a nie powód do samodzielnej zmiany. Dawka, pora przyjmowania i sam preparat są rzeczami, które da się omówić, natomiast przerwa zrobiona po cichu zwykle wychodzi na jaw dopiero przy kolejnym epizodzie.

Stabilizator a leki przeciwdepresyjne w chorobie dwubiegunowej

Epizod depresyjny w chorobie dwubiegunowej jest osobnym problemem terapeutycznym. Lek przeciwdepresyjny zastosowany bez zabezpieczenia stabilizatorem wiąże się z ryzykiem przełączenia nastroju w stronę manii lub hipomanii, dlatego decyzja o jego włączeniu w tym rozpoznaniu należy do psychiatry i zwykle nie jest decyzją samodzielną.

W pierwszych tygodniach leczenia lekiem przeciwdepresyjnym i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, a charakterystyki produktów leczniczych opisują to zjawisko jako najwyraźniejsze u osób przed 25. rokiem życia. Początek terapii wymaga z tego powodu bliskiego kontaktu z lekarzem i uwagi otoczenia. Jeśli takie myśli się pojawią, nie czekaj na zaplanowaną wizytę: 116 123, 800 70 2222, 116 111 dla osób do 18. Obie linie działają całodobowo i są bezpłatne. roku życia, 112 w stanie bezpośredniego zagrożenia życia.

Co w tym leczeniu realnie zależy od pacjenta

• Regularność przyjmowania. Pominięte dawki rozkładają się nierówno i najczęściej wypadają w okresach dobrego samopoczucia, czyli dokładnie wtedy, gdy profilaktyka ma pracować.
• Sen. Skrócenie snu należy do najlepiej opisanych czynników poprzedzających epizod, zwłaszcza maniakalny, i bywa pierwszym sygnałem, jaki widać z zewnątrz.
• Badania kontrolne. Bez aktualnych wyników trudno ocenić, czy lek nadal można prowadzić w dotychczasowej postaci. Zakres badań przy poszczególnych lekach zebraliśmy w tekście o badaniach kontrolnych przy stabilizatorach nastroju.
• Alkohol. Zmienia i bezpieczeństwo samego leku, i sen, o czym piszemy przy alkoholu i lekach stabilizujących nastrój.

Żadna z tych rzeczy nie zastępuje leczenia i żadna nie jest kwestią silnej woli. Są to natomiast cztery obszary, o które lekarz pyta na każdej wizycie kontrolnej, bo bez nich ocena skuteczności leczenia opiera się na domysłach.

Najczęstsze pytania